İcbar Suretiyle İrtikap Ne Demektir?
Türk Ceza Hukuku’nda kamu görevlilerinin görevlerini kötüye kullanmalarını önlemek amacıyla çeşitli suç tipleri düzenlenmiştir. Bunlardan biri de irtikap suçu olup, kamu görevlisinin sahip olduğu nüfuzu veya yetkiyi kötüye kullanarak kişilere menfaat sağlamaya zorlamasını ifade eder. İrtikap suçunun en ağır şekillerinden biri ise icbar suretiyle irtikap suçudur.
“İcbar” kelimesi, bir kişiyi baskı altına alarak, zorlayarak veya mecbur bırakarak belirli bir davranışta bulunmasını sağlamak anlamına gelir. Bu nedenle icbar suretiyle irtikap, kamu görevlisinin görevinin sağladığı nüfuzu kullanarak bir kişiyi kendisine veya başkasına haksız bir menfaat sağlamaya zorlamasıdır.
Türk Ceza Kanunu’nda Düzenlenişi
İcbar suretiyle irtikap suçu, Türk Ceza Kanunu’nun 250. maddesinde düzenlenmiştir. Kanun hükmüne göre:
“Görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanmak suretiyle kendisine veya başkasına yarar sağlanmasına bir kimseyi icbar eden kamu görevlisi cezalandırılır.”
Burada dikkat edilmesi gereken en önemli unsur, suçun yalnızca kamu görevlisi tarafından işlenebilmesidir. Dolayısıyla bu suç, özgü suç niteliğindedir.
Suçun Unsurları Nelerdir?
1. Failin Kamu Görevlisi Olması
İcbar suretiyle irtikap suçunun faili yalnızca kamu görevlisi olabilir. Memurlar, belediye çalışanları, zabıtalar, vergi memurları veya kamu adına görev yapan diğer kişiler bu kapsamda değerlendirilebilir.
2. Görevin Sağladığı Yetkinin Kötüye Kullanılması
Kamu görevlisi, sahip olduğu makamın sağladığı güçten yararlanmalıdır. Kişi üzerinde doğrudan veya dolaylı bir baskı oluşturulması gerekir.
Örneğin bir belediye görevlisinin, ruhsat işlemlerini geciktireceğini ima ederek vatandaştan para talep etmesi bu kapsamda değerlendirilebilir.
3. Kişinin Menfaat Sağlamaya Zorlanması
İcbar unsurunun gerçekleşebilmesi için mağdurun kendisini baskı altında hissetmesi gerekir. Buradaki baskı fiziksel zor kullanma şeklinde olmak zorunda değildir. Görevin sağladığı otorite nedeniyle kişinin kendisini mecbur hissetmesi yeterli olabilir.
4. Haksız Menfaat Sağlanması
Kamu görevlisinin amacı kendisine veya başka bir kişiye maddi ya da manevi bir menfaat sağlamaktır. Bu menfaat para olabileceği gibi hediye, hizmet veya başka bir çıkar da olabilir.
İcbar Suretiyle İrtikap ile Rüşvet Arasındaki Fark
Uygulamada en çok karıştırılan konulardan biri irtikap ile rüşvet arasındaki farktır.
Rüşvette, taraflar arasında karşılıklı bir anlaşma bulunmaktadır. Menfaat sağlama konusunda kamu görevlisi ile vatandaş belirli ölçüde uzlaşmıştır.
İcbar suretiyle irtikapta ise mağdurun özgür iradesi tam olarak mevcut değildir. Kişi, kamu görevlisinin baskısı nedeniyle menfaat sağlamaya mecbur kalmaktadır.
Bu nedenle icbar suretiyle irtikap, hukuken rüşvete göre daha ağır değerlendirilen suç tiplerinden biridir.
Suçun Cezası Nedir?
Türk Ceza Kanunu’na göre icbar suretiyle irtikap suçunu işleyen kamu görevlisi hakkında 5 yıldan 10 yıla kadar hapis cezası öngörülmektedir.
Ancak olayın özelliklerine göre;
- Menfaatin miktarı,
- Baskının derecesi,
- Kamu görevlisinin konumu,
- Suçun birden fazla kişiye karşı işlenmesi,
gibi hususlar cezanın belirlenmesinde etkili olabilmektedir.
Ayrıca mahkeme, bazı durumlarda kamu görevinden yasaklama gibi güvenlik tedbirlerine de hükmedebilir.
Yargıtay Kararlarında İcbar Suretiyle İrtikap
Yargıtay kararlarında, mağdurun gerçekten baskı altında hissedip hissetmediği büyük önem taşımaktadır. Kamu görevlisinin sözleri, davranışları ve olayın gerçekleşme şekli birlikte değerlendirilir.
Örneğin;
- İşlemi yapmamakla tehdit etmek,
- Evrakı bekletmek,
- Yetkisini kullanarak mağdur üzerinde korku oluşturmak,
gibi davranışlar çoğu zaman icbar unsuru kapsamında incelenmektedir.
Ancak mağdurun tamamen kendi isteğiyle menfaat sağlaması halinde suçun niteliği değişebilir ve olay rüşvet kapsamında değerlendirilebilir.
Sonuç
İcbar suretiyle irtikap, kamu görevlisinin sahip olduğu otoriteyi kötüye kullanarak kişileri haksız menfaat sağlamaya zorlaması şeklinde ortaya çıkan ciddi bir suçtur. Kamu yönetimine duyulan güveni zedeleyen bu fiil, Türk Ceza Kanunu’nda ağır yaptırımlara bağlanmıştır.
Özellikle vatandaşların kamu hizmetlerinden yararlanırken herhangi bir baskı altında kalmaları durumunda, ilgili fiilin irtikap suçu oluşturabileceği unutulmamalıdır. Hukuk devletinin temel ilkelerinden biri, kamu gücünün kişisel çıkar amacıyla kullanılmasının önlenmesidir. Bu nedenle icbar suretiyle irtikap suçu, hem bireylerin haklarının korunması hem de kamu yönetimine duyulan güvenin sürdürülmesi açısından büyük önem taşımaktadır.
